تبلیغات

سملقان - سمنگان :سیامک مه رو


باسمه تعالی

سمنگان شهر افسانه ای و باستانی تمدن ایرانی بارها در متون نظم و نثر پارسی روزگاران گذشته تا دوره ی كنونی ذكر گردیده است كه بارز ترین نمود آن را در داستان حماسی رستم در بزرگ كتاب شاهنامه ی فردوسی آشكارا می توان مشاهده نمود اما حدود جغرافیایی این سرزمین به طور مشخص آشكار نیست كه به حدس و گمان محل هایی را برای آن در نظر گرفته اند كه از همه مقبول تر ناحیه ی سمنگان در سرزمین بلخ و كشور كنونی افغانستان می باشد اما به جز این ناحیه كه به  سمنگان معروف شده  ،در نقاط مختلف خراسان بزرگ نواحی متعددی با نام سمنگان وجود داشته كه به علت كم اهمیتی سیاسی و غیره كم تر مورد توجه علما و دانشمندان گذشته قرار گرفته است و گاه نیز با تغییر آوایی با نام های جدید معروف شده اند.

دركتاب تاریخ بیهقی تصحیح دكتر علی اكبر فیاض به اهتمام آقای دكتر محمد جعفر یاحقی انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد چاپ چهارم 1383  از سمنگان چهار بار در صفحات 89و154 و253 و445 به مناسبت های مختلف یاد شده است لازم به ذكر است كه نام سمنگان در صفحات 89 و 154 و 253 هر گاه كه ذكر گردیده در كنارنام  شهر بلخ بوده كه سرزمین سمنگان افغانستان امروزی را بی هیچ شائبه ای در ذهن یادآور می شود.

صفحه ی 89 پاراگراف دوم سطر اول:

وسلطان منشوری فرستاد به نام سپهسالار غازی به ولایت بلخ و سمنگان و كسان وی آن را به بلخ بردندو......

صفحه 154پاراگراف آخر سطر اول :

و شغل درگاه همه برحاجب غازی می رفت كه سپاه سالاربودو ولایت بلخ وسمنگان اوداشت.

صفحه253 سطرششم :

تورایك هفته به بلخ بایدبودكه ازهرجنسی مردم به بلخ مانده است ازعمال وقضاه شحنه  ی شهرها.....پس به بغلان به ماپیوندی كه ما در راه سمنگان وهرجایی چندی به صیدوشراب مشغول خواهیم شد.

امانكته ی اصلی درموردنام سمنگانی است كه درصفحه ی445 پاراگراف دوم سطرآخرآن ذكرشده است در این سطور نام سمنگان  بدون نام بلخ در متن  آمده است وشهرهایی كه دركنارنام سمنگان قرارگرفته اند ناحیه ای  رادرشرق مازندران و غرب خراسان نشان می دهند ناحیه ای كه امروزدرقلمرو استان خراسان شمالی با نام سملقان می شناسیم را به ذهن می رساند .

صفحه ی 445 پاراگراف دوم سطر آخر:

صواب آن است كه به تن خویش حركت كنیم هم از گرگان با غلامان سرایی و لشكر گزیده تر بر راه سمنگان كه میان اسپرآیین و استوا بیرون شود و به نسا بیرون آید تاختنی هر چه قوی تر تا دمار از ایشان برآورده آید.

در مورد كاربرد نام  سمنگان صفحه ی 445 باید اذعان داشت كه سلطان مسعود در آن ایام  درحوالی شهر آمل اقامت دارد كه خبر حمله ی تركمانان سلجوقی را به خراسان می شنود و برای رویارویی با آنان       می خواهد از راه میان بر از مسیر سمنگان كه در میانه ی اسپرآیین و استوا (قوچان ) قراردارد به شهر نسا (نزدیكی درگز) در تركمنستان كنونی با لشكری گزیده حركت كند و این نكته ای است كه شارحان محترم كتاب تاریخ بیهقی تا كنون توجه لازم را نداشته و نام سمنگان را  به صورت های گوناگون معنی نموده و گاه  نیز با اغماز ازشرح  آن چشم پوشی نموده اند.در كتاب تاریخ بیهقی تصحیح دكتر علی اكبر فیاض به اهتمام آقای دكتر محمد جعفر یاحقی انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد چاپ چهارم 1383 ص 445 سمنگان را بدین گونه توضیح داده اند:

سمنگان ،كذا در D  . بقیه سمكان . سیمكاران . ستمكاران . شاید: سملكان ر ك ت .

كه در اینجا نیز هیچ گونه توضیحی بر محل جغرافیایی این مكان داده نشده است لذا با توجه به قراین موجود در متن و اسامی خاص شهرها كه محل دقیق جغرافیایی  شهرها اكنون ، مشخص  و پیداست ، مانند اسپراین ، درجنوب ، نسا درشمال ، استوا(قوچان)درشرق ، گرگان(گنبدكاووس) درغرب. لذا ناحیه ی سمنگان باتوجه به قراین باید ناحیه ی سملقان درشهرستان مانه وسملقان باشد.

ازآنجاكه دركتاب های تاریخی ازمحل جغرافیایی اسپراین،نسا،استوا،گرگان به تفضیل سخن رفته است دراینجا به طور اختصارمحل واقع شدن این شهرها را بیان می شود وبه تفضیل به نام سمنگان(سملقان)دركتاب های تاریخی می پردازیم.

1- اسپراین: اسفراین. اسپرآیین. شهری است محدود ازطرف شمال به بخش شیروان ازطرف جنوب بخش جغتای دردامنه جنوبی كوه الاداغ واقع است .

[فرهنگ معین،لغت نامه دهخدا،برهان قاطع]

2- نسا: (در نزدیكی عشق آباد تركمنستان )و(درگز ایران) در خراسان شرقی

نزدیك ابیورد در ده میلی جنوب اسك آباد (عشق آباد ) پایتخت تركمنستان

[فرهنگ معین - لغت نامه دهخدا - برهان قاطع]   و در شرق استوا واقع است .

 [سرزمین های خلافت شرقی،  لسترنج ]

3- استوا :[ قوچان]خبوشان شهری وسط است از اقلیم چهارم وتوابع بسیاردارد

ودردفاتر دیوانی آن ولایت را استوا نویسند درعهد مغول هلاكوخان تجدید عمارت كرد [نزهه القلوب ج 3 ص 150 لغت نامه دهخدا]

4- گرگان :  [گنبد كاووس]  ایالت جرجان در جنوب خاوری دریای خزر كه با در رود اترك و گرگان رود سیراب می گرددكرسی آن شهر گرگان است گرگان نزد شیعیان معروف است زیرا گور سرخ یكی از فرزندان علی بن ابی طالب (ع) در آن شهر قرار دارد و قبر قابوس بن وشمگیر هنوز در نزدیكی خرابه های شهر گرگان باقی است.[كتاب خراسان و سیستان اثرyate  صفحه 239-241 و سرزمین های خلافت شرقی . لسترنج . ص 404]

5- سمنگان : [سملقان .  شهرستان مانه و سملقان ] یاقوت حموی از شهرهای سه گانه ی سملقان یا سمنقان كه به قول او در خاور ارغیان (جاجرم) است نام می برد عبارتند از راونیر (راونسر)و بان كه توابع ارغیان (جاجرم)می باشند [سرزمینهای خلافت شرقی . لسترنج .ص418]

سمنگان           سمنقان         سملقان : ناحیه ای است كه به وسیله ی كوه های مرتفع آلاداغ در جنوب و كوههای دوچنگ در شمال احاطه گردیده و مركز آن شهر آشخانه می باشد . [فرهنگ معین اعلام]

با توجه به شواهدی كه در تاریخ بیهقی بدان اشاره گردیده است و موقعیت جغرافیای تاریخی شهرهای یاد شده در این سطور محققا منظور نویسنده ی تاریخ بیهقی از سمنگان در ص 445 تاریخ بیهقی ناحیه ی سملقان امروزی به مركزیت شهر آشخانه می باشد كه در طول زمان بر اثر تطور آوایی صورت اصلی خویش را از دست داده (سمنگان) و به شكل سملقان و یا سمنقان در آمده است .

این كه سمنقان قبلا سمنگان بوده پر واضح است و نیازی به تردید نیست زیرا هر جا كه اعراب نتوانسته اند حروف مخصوص پهلوی را از قبیل گ ژ  چ پ  را تلفظ نمایند آن را معرب نموده اند كه نمونه های فراوانی را ذر كتب لغت می توان به عنوان مدعا شاهد آورد:

نرگس               نرجس               آذربادگان               آذر بایجان

كه واژه ی سمنگان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و در زبان عربی سمنگان به سمنقان تغییر آوایی پیدا كرده و سپس در تركی سلجوقی و خوارزمی واژه ی سمنقان به سملقان تبدیل شده است. [مقاله آقای سیاوش   مه رو ارائه در سملقان شناسی 1380 ]

 در نقشه پیوستی محل دقیق شهرهای یاد شده و همچنین مسیر احتمالی لشكر كشی سلطان مسعود براساس روایت تاریخ بیهقی برای مقابله با تركمانان سلجوقی از گرگان به نسا ترسیم گردیده و محل سرزمین سمنگان ص 445 تاریخ بیهقی نیز در نقشه مشخص شده است.

 سیامك مه رو

 كارشناس ارشد زبان و  ادبیات فارسی

آذرماه


KORDEKORMANJ.MIHANBLOG.COM